ขนาดท่อ "นิ้ว / หุน / NPS" กับเส้นผ่านศูนย์กลางจริง (OD) ต่างกันอย่างไร?

Q: ขนาดระบุกับขนาดจริงต่างกันอย่างไร?

ท่อเหล็กใช้ระบบ NPS (Nominal Pipe Size) ซึ่งกำหนดขนาดไว้ในมาตรฐาน ASME B36.10M ในไทยมักเรียกเป็น "นิ้ว" หรือ IPS สิ่งที่ควรรู้มี 3 ข้อ ท่อขนาด NPS 12 ลงมา OD ใหญ่กว่าตัวเลขในชื่อ เช่น NPS 1/2 มี OD ประมาณ 21.3 มม. ไม่ใช่ 12.7 มม. ส่วน NPS 14 ขึ้นไป OD เท่ากับตัวเลขในชื่อ (หน่วยนิ้ว) OD คงที่ตาม NPS ส่วนความหนาผนังท่อเปลี่ยนตาม Schedule ท่อ NPS เดียวกันที่ผนังหนาขึ้นจึงมีรูในเล็กลง แต่ผิวนอกเท่าเดิม ซึ่งเป็นข่าวดีสำหรับงานฉนวน เพราะฉนวนสวมที่ผิวนอก DN คือชื่อเรียกแบบเมตริกของขนาดเดียวกัน เช่น DN 15 คู่กับ NPS 1/2 เป็นชื่อเรียกเหมือนกัน ไม่ใช่ขนาดที่วัดได้เป็นมิลลิเมตร ช่างไทยนิยมเรียกขนาดเป็น "หุน" โดย 1 หุนเท่ากับ 1/8 นิ้ว เช่น 2 หุน = 1/4 นิ้ว, 3 หุน = 3/8 นิ้ว, 4 หุน = 1/2 นิ้ว เป็นเพียงวิธีเรียกเศษส่วนของนิ้ว ยังต้องรู้ว่าเป็นท่อชนิดใดจึงจะรู้ OD

Q: ฉนวนหุ้มท่อบอกขนาดอย่างไร?

ฉนวนชนิดท่อสำเร็จรูปบอกขนาด 3 ตัว คือ ขนาดรูใน × ความหนาผนัง × ความยาวต่อท่อน รูในถูกทำให้เท่ากับหรือใหญ่กว่า OD ของท่อเล็กน้อย ผู้ผลิตแต่ละรายพิมพ์ตารางเทียบไว้ไม่เหมือนกัน สังเกตว่าฉนวนที่ชื่อรูใน "7/8 นิ้ว" ใช้กับท่อเหล็กที่ชื่อ "1/2 นิ้ว" ได้ ตัวเลขในชื่อฉนวนกับชื่อท่อจึงไม่จำเป็นต้องตรงกัน สิ่งที่ต้องตรงกันคือรูในของฉนวนกับ OD ของท่อ เอกสารของ AEROFLEX พิมพ์การจับคู่ไว้เฉพาะกับท่อเหล็ก ถ้าเป็นท่อทองแดงหรือท่อชนิดอื่น ให้วัด OD แล้วเลือกจากขนาดรูในโดยตรง หน้าสินค้าของเราจึงมีตัวเลือกทั้งแบบ "ขนาดท่อเหล็ก" และแบบ "ขนาดรูในฉนวน" ส่วน SCG PCI ทำขนาดตามท่อเหล็ก ท่อทองแดงเป็นอีกรุ่นหนึ่งของผู้ผลิต

6 นาที · เรียบเรียงโดยทีมงาน · ปรับปรุงล่าสุด 10 ต.ค. 2569

ภาพวาดเครื่องมือวัดแบบคาลิปเปอร์หนีบวัดด้านนอกของท่อเหล็ก วางคู่กับท่อทองแดงขนาดเล็กและท่อฉนวนยางสีดำบนโต๊ะงาน

สรุปสั้น

ชื่อขนาดท่ออย่าง "ท่อ 1/2 นิ้ว" หรือ "4 หุน" เป็นขนาดระบุ (Nominal Size) ไม่ใช่ตัวเลขที่วัดได้จริง ท่อเหล็ก 1/2 นิ้วมีเส้นผ่านศูนย์กลางภายนอก (Outside Diameter, OD) ราว 21.3 มม. ส่วนท่อทองแดงงานแอร์ 1/2 นิ้วมี OD 12.7 มม. ฉนวนชนิดท่อขายตามขนาดรูใน (Bore) + ความหนาผนัง จึงต้องเลือกจาก OD จริงของท่อ ไม่ใช่จากชื่อขนาดอย่างเดียว

ขนาดระบุกับขนาดจริงต่างกันอย่างไร?

ท่อเหล็กใช้ระบบ NPS (Nominal Pipe Size) ซึ่งกำหนดขนาดไว้ในมาตรฐาน ASME B36.10M ในไทยมักเรียกเป็น "นิ้ว" หรือ IPS สิ่งที่ควรรู้มี 3 ข้อ

ท่อขนาด NPS 12 ลงมา OD ใหญ่กว่าตัวเลขในชื่อ เช่น NPS 1/2 มี OD ประมาณ 21.3 มม. ไม่ใช่ 12.7 มม. ส่วน NPS 14 ขึ้นไป OD เท่ากับตัวเลขในชื่อ (หน่วยนิ้ว)
OD คงที่ตาม NPS ส่วนความหนาผนังท่อเปลี่ยนตาม Schedule ท่อ NPS เดียวกันที่ผนังหนาขึ้นจึงมีรูในเล็กลง แต่ผิวนอกเท่าเดิม ซึ่งเป็นข่าวดีสำหรับงานฉนวน เพราะฉนวนสวมที่ผิวนอก
DN คือชื่อเรียกแบบเมตริกของขนาดเดียวกัน เช่น DN 15 คู่กับ NPS 1/2 เป็นชื่อเรียกเหมือนกัน ไม่ใช่ขนาดที่วัดได้เป็นมิลลิเมตร

ช่างไทยนิยมเรียกขนาดเป็น "หุน" โดย 1 หุนเท่ากับ 1/8 นิ้ว เช่น 2 หุน = 1/4 นิ้ว, 3 หุน = 3/8 นิ้ว, 4 หุน = 1/2 นิ้ว เป็นเพียงวิธีเรียกเศษส่วนของนิ้ว ยังต้องรู้ว่าเป็นท่อชนิดใดจึงจะรู้ OD

ท่อเหล็กกับท่อทองแดงชื่อเดียวกัน ทำไมขนาดไม่เท่ากัน?

ท่อแต่ละชนิดมีมาตรฐานของตัวเอง และใช้วิธีตั้งชื่อขนาดไม่เหมือนกัน

ชนิดท่อ	วิธีเรียกขนาด	"1/2 นิ้ว" วัดจริงได้เท่าไร
---	---	---
ท่อเหล็ก (NPS / IPS)	ขนาดระบุ OD ใหญ่กว่าชื่อ	OD ประมาณ 21.3 มม.
ท่อทองแดงงานแอร์และทำความเย็น (ACR, ASTM B280)	เรียกตาม OD จริง	OD 12.7 มม.
ท่อทองแดงงานประปา (ASTM B88 Type K / L / M)	ขนาดระบุ OD ใหญ่กว่าชื่อ 1/8 นิ้ว	OD 5/8 นิ้ว (ประมาณ 15.9 มม.)
ท่อพลาสติก เช่น PVC, PPR	ตามมาตรฐานของท่อแต่ละชนิด PPR มักเรียกตาม OD เป็นมิลลิเมตร	ดูสเปกท่อหรือวัดจริง

ชื่อ "1/2 นิ้ว" คำเดียวจึงหมายถึง OD ได้อย่างน้อย 3 ค่า ถ้าสั่งฉนวนจากชื่อโดยไม่บอกชนิดท่อ โอกาสได้ของผิดขนาดมีสูง

ฉนวนหุ้มท่อบอกขนาดอย่างไร?

ฉนวนชนิดท่อสำเร็จรูปบอกขนาด 3 ตัว คือ ขนาดรูใน × ความหนาผนัง × ความยาวต่อท่อน รูในถูกทำให้เท่ากับหรือใหญ่กว่า OD ของท่อเล็กน้อย ผู้ผลิตแต่ละรายพิมพ์ตารางเทียบไว้ไม่เหมือนกัน

สินค้า	ตารางของผู้ผลิตพิมพ์อะไรไว้	ตัวอย่างจากตาราง
---	---	---
AEROFLEX Tube	รูในเป็นนิ้วและมิลลิเมตร พร้อมขนาดท่อเหล็กสำหรับรูใน 14 ขนาด	รูใน 7/8 นิ้ว (22 มม.) คู่กับท่อเหล็ก 1/2 นิ้ว
MAXFLEX FR Tube	รูในคู่กับท่อทองแดง ท่อเหล็ก/PVC (IPS) และท่อ PPR	รูใน 22 มม. คู่กับทองแดง 7/8 นิ้ว, 1/2 นิ้ว IPS และ PPR 20 มม.
ArmaFlex Class 1	รูในคู่กับ OD ท่อทองแดง (นิ้ว) OD ท่อเหล็ก และ DN	รูใน 22 มม. คู่กับทองแดง 7/8 นิ้ว และ DN 15
SCG PCI	ขนาดท่อเหล็ก (นิ้ว) พร้อม OD เป็นมิลลิเมตร	ท่อเหล็ก 1/2 นิ้ว = OD 21.40 มม., 1 นิ้ว = 34.10 มม., 2 นิ้ว = 60.30 มม.

สังเกตว่าฉนวนที่ชื่อรูใน "7/8 นิ้ว" ใช้กับท่อเหล็กที่ชื่อ "1/2 นิ้ว" ได้ ตัวเลขในชื่อฉนวนกับชื่อท่อจึงไม่จำเป็นต้องตรงกัน สิ่งที่ต้องตรงกันคือรูในของฉนวนกับ OD ของท่อ

เอกสารของ AEROFLEX พิมพ์การจับคู่ไว้เฉพาะกับท่อเหล็ก ถ้าเป็นท่อทองแดงหรือท่อชนิดอื่น ให้วัด OD แล้วเลือกจากขนาดรูในโดยตรง หน้าสินค้าของเราจึงมีตัวเลือกทั้งแบบ "ขนาดท่อเหล็ก" และแบบ "ขนาดรูในฉนวน" ส่วน SCG PCI ทำขนาดตามท่อเหล็ก ท่อทองแดงเป็นอีกรุ่นหนึ่งของผู้ผลิต

หาขนาดที่ถูกต้องใน 3 ขั้น

ระบุชนิดท่อ ท่อเหล็ก ท่อทองแดงงานแอร์ ท่อทองแดงประปา PVC หรือ PPR
วัด OD จริง ใช้เวอร์เนียร์คาลิปเปอร์วัดผิวนอกท่อ หรือใช้สายวัดพันรอบท่อแล้วหารเส้นรอบวงด้วย 3.1416 ถ้าท่อมีฉนวนเดิมหรือสีหนา ให้วัดที่เนื้อท่อ
เทียบกับตารางของผู้ผลิตฉนวน เลือกรูในที่ผู้ผลิตระบุสำหรับ OD นั้น ถ้าตารางไม่มีท่อชนิดของคุณ ให้ส่ง OD ที่วัดได้มาให้เราช่วยเทียบ

ขนาดรูในเป็นคนละเรื่องกับความหนาผนังฉนวน ซึ่งต้องมาจากการออกแบบตามอุณหภูมิท่อและสภาพอากาศ อ่านต่อที่ ฉนวนต้องหนาเท่าไร และ เลือกฉนวนหุ้มท่ออย่างไร

รูในหลวมหรือคับเกินไป มีผลกับงานจริง

รูในหลวมจะเหลือช่องอากาศระหว่างท่อกับฉนวน ถ้าเป็นท่อเย็น ไอน้ำอาจเข้าไปกลั่นตัวในช่องนั้น รูในคับต้องยืดฉนวนจนผนังบางลงและรอยต่อมีแรงดึง อาจแยกออกภายหลัง ดูอาการที่เกี่ยวข้องใน ทำไมท่อแอร์มีน้ำหยด

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

บอกแค่ "ท่อ 1/2 นิ้ว" โดยไม่บอกว่าเป็นท่อเหล็กหรือท่อทองแดง
ใช้ตัวเลขในชื่อท่อเป็นขนาดรูในของฉนวนตรง ๆ
นำตารางเทียบของฉนวนยี่ห้อหนึ่งไปใช้กับอีกยี่ห้อ ทั้งที่ขนาดรูในที่ผลิตอาจต่างกันเล็กน้อย
ลืมข้อต่อ วาล์ว และหน้าแปลน ซึ่งมีขนาดใหญ่กว่าตัวท่อและต้องใช้ฉนวนแผ่นหรือท่อขนาดใหญ่ขึ้นตัดประกอบ

แหล่งอ้างอิง

ASME B36.10M Welded and Seamless Wrought Steel Pipe — อ่านผ่านตารางสรุปของ Wermac และบทความ Nominal Pipe Size (Wikipedia) ไม่ได้อ่านตัวมาตรฐานโดยตรง
ASTM B88 (ท่อทองแดงงานประปา) และ ASTM B280 (ท่อทองแดง ACR) — อ่านผ่านตารางสรุปของ The Engineering ToolBox
Aeroflex Co., Ltd. — โบรชัวร์ AEROFLEX (AF/OCT 2024) ตารางขนาดบรรจุมาตรฐาน หน้า 7
Vandapac Co., Ltd. — แค็ตตาล็อก MAXFLEX FR STANDARD (FLEX 08/24) หน้า 4
Armacell — ArmaFlex Class 1 TDS (11/2019, APAC) ตารางขนาดท่อ
SCG — SCG Insulation for Industrial : Pipe (ตารางขนาด PCI และคำแนะนำการติดตั้ง)

สินค้าที่เกี่ยวข้อง

หมวดสินค้าและตัวอย่างสินค้าที่ใช้กับเรื่องนี้

ฉนวนหุ้มท่อ

AEROFLEX Tube Insulation — หน้าสินค้าเลือกได้ทั้งจากขนาดท่อเหล็กและจากขนาดรูในฉนวน 6–165 มม.
ArmaFlex Class 1 Tube — ท่อยาว 2 ม. ผู้ผลิตพิมพ์รูในคู่กับ OD ท่อทองแดง ท่อเหล็ก และ DN
MAXFLEX FR STANDARD Tube — รูใน 6–165 มม. ตารางผู้ผลิตเทียบกับท่อทองแดง ท่อเหล็ก/PVC และ PPR
SCG PCI / PCIF — ใยแก้วชนิดท่อ ทำขนาดตามท่อเหล็ก 1/2–18 นิ้ว หนา 25, 38, 50 มม.